Effectuation và Causation là gì? Khám phá tư duy khởi nghiệp trong thời đại VUCA

Quản lý dự án theo phương pháp Agile

14 January, 2026

Agentic AI (AI tự chủ) và tác động đến doanh nghiệp

15 January, 2026

Tư duy khởi nghiệp hiệu quả và tư duy khởi nghiệp nhân quả

Post Views: 3

5/5 - (1 vote)

Last updated on 15 January, 2026

Trong thế giới khởi nghiệp, chúng ta thường được dạy phải viết một bản Kế hoạch kinh doanh (Business Plan) dày cộp, dự đoán doanh thu 5 năm tới và đi gọi vốn. Đó là tư duy truyền thống. Nhưng thực tế, 80% startup thất bại dù có kế hoạch rất đẹp. Tại sao?

Vì họ đang dùng một bản đồ cũ (Causation) để dò đường trong một vùng đất mới chưa ai đặt chân đến. Lúc này, bạn cần một la bàn mới: Effectuation.

Table of Contents

Causation và Effectuation: Ví dụ về “Bữa tối định mệnh”

Để hiểu rõ sự khác biệt, hãy tưởng tượng bạn phải nấu một bữa tối.

Cách 1 (Causation – Nhân quả): Bạn lên thực đơn trước (Món Pháp). Bạn liệt kê nguyên liệu cần mua. Bạn ra siêu thị, tìm đúng loại rượu vang đó, đúng loại thịt bò đó. Nếu thiếu nguyên liệu, kế hoạch đổ bể hoặc bạn phải tốn rất nhiều tiền để tìm mua bằng được. -> Mục tiêu xác định trước, phương tiện tìm kiếm sau.
Cách 2 (Effectuation – Hiệu quả): Bạn mở tủ lạnh ra. Bạn thấy có 2 quả trứng, một ít hành tây và cơm nguội. Bạn tự hỏi: “Mình có thể làm món gì ngon nhất với những thứ này?”. Kết quả là món Cơm rang Dương Châu tuyệt hảo ra đời. -> Phương tiện có sẵn, mục tiêu được tạo ra từ đó.

Giáo sư Saras D. Sarasvathy (Đại học Virginia) đã phát hiện ra rằng: Những doanh nhân khởi nghiệp tài năng nhất thế giới thường tư duy theo Cách 2.

Tư duy Nhân quả (Causation): Cách MBA dạy bạn làm kinh doanh

Causation (Nhân quả) là tư duy dựa trên sự dự đoán (Prediction).

Logic: “Nếu tôi có thể dự đoán tương lai, tôi có thể kiểm soát nó.”
Quy trình: Nghiên cứu thị trường -> Chọn thị trường mục tiêu -> Lập kế hoạch chiến lược -> Gọi vốn -> Thực thi để đạt mục tiêu.

Tư duy này rất tuyệt vời trong môi trường ổn định, nơi dữ liệu quá khứ có thể dùng để dự báo tương lai (Ví dụ: Mở thêm một chi nhánh KFC nhượng quyền). Nhưng với Startup công nghệ hay sản phẩm mới toanh, Causation thường dẫn đến cái chết vì thị trường chưa tồn tại để mà nghiên cứu.

Tư duy Hiệu quả (Effectuation): Vũ khí của những doanh nhân đại tài

Effectuation (Hiệu quả) là tư duy dựa trên sự kiểm soát (Control) thay vì dự đoán.

Logic: “Nếu tôi có thể kiểm soát hiện tại, tôi không cần phải dự đoán tương lai.”
Quy trình: Tôi là ai? -> Tôi biết gì? -> Tôi quen ai? -> Tôi có thể làm gì ngay bây giờ?

Effectuation không bắt đầu bằng một mục tiêu vĩ mô (như “Chiếm lĩnh 50% thị phần toàn cầu”). Nó bắt đầu bằng hành động nhỏ dựa trên nguồn lực hiện có để tạo ra các cơ hội mới.

5 Nguyên tắc cốt lõi của Effectuation (Chi tiết & Ứng dụng)

5 nguyên tắc của tư duy khởi nghiệp hiệu quả

Đây là phần quan trọng nhất. Nếu bạn đang khởi nghiệp với nguồn lực hạn chế, hãy khắc cốt ghi tâm 5 nguyên tắc này:

Nguyên tắc “Con chim trong tay” (Bird-in-hand)

Đừng chờ đợi nguồn lực hoàn hảo. Hãy bắt đầu với những gì bạn có.

Thay vì ngồi mơ về 1 triệu USD tiền vốn, hãy tự hỏi 3 câu:

Tôi là ai? (Sở thích, tính cách, niềm đam mê).
Tôi biết gì? (Kiến thức, kỹ năng chuyên môn).
Tôi quen ai? (Mạng lưới quan hệ xã hội).

Ví dụ: Bạn muốn mở nhà hàng nhưng không có tiền.

Causation: Đi vay ngân hàng 2 tỷ để thuê mặt bằng, decor quán.
Effectuation: Bạn nấu ăn ngon (Tôi biết gì). Bạn có căn bếp ở nhà (Tôi có gì). Bạn bè thích ăn đồ bạn nấu (Tôi quen ai). -> Bắt đầu bán đồ ăn online hoặc phục vụ tiệc tại gia (Private Dining).

Nguyên tắc “Mức lỗ chấp nhận được” (Affordable Loss)

Đừng tập trung vào lợi nhuận kỳ vọng. Hãy tập trung vào rủi ro có thể chịu đựng.

Tư duy cũ hỏi: “Dự án này sẽ lãi bao nhiêu?”. Tư duy Effectuation hỏi: “Nếu dự án này thất bại hoàn toàn, mình mất tối đa bao nhiêu? Mình có chấp nhận mất số đó không?”. Nếu câu trả lời là “Có”, hãy làm ngay.

Điều này giúp Startup tránh được tình trạng “tất tay” (All-in) và giảm áp lực tâm lý.

Nguyên tắc “Chiếc chăn chắp vá” (Crazy Quilt)

Đừng lo đối thủ cạnh tranh. Hãy tìm kiếm đối tác cam kết.

Trong Effectuation, bạn không xây dựng pháo đài một mình. Bạn mời gọi mọi người cùng tham gia “may tấm chăn” với bạn. Bất kỳ ai cam kết tham gia dự án (khách hàng sớm, nhà cung cấp, thậm chí đối thủ) đều sẽ giúp định hình ra sản phẩm mới.

Ví dụ: Thay vì tự nghiên cứu thị trường tốn kém, bạn rủ một khách hàng tiềm năng cùng thiết kế sản phẩm. Họ cam kết mua trước, bạn có vốn làm. Thị trường được tạo ra từ chính sự cam kết đó.

Nguyên tắc “Nước chanh” (Lemonade)

Khi cuộc đời ném cho bạn quả chanh, hãy vắt nước chanh (Thay vì phàn nàn quả chanh bị chua).

Doanh nhân Effectuation coi những bất ngờ, rủi ro hay tin xấu là nguyên liệu đầu vào để sáng tạo ra cái mới, chứ không phải là rào cản.

Ví dụ kinh điển: Công ty 3M định tạo ra một loại keo siêu dính, nhưng thất bại vì keo… không dính lắm, bóc ra là bong. Thay vì vứt đi (theo tư duy Causation là sai mục tiêu), họ biến nó thành giấy ghi chú Post-it Note dán và bóc dễ dàng, mang lại hàng tỷ đô la.

Nguyên tắc “Phi công trên máy bay” (Pilot in the Plane)

Tương lai không phải là nơi ta đi đến, mà là nơi ta tạo ra.

Tương tự như phi công lái máy bay: Họ không thể điều khiển thời tiết (yếu tố ngoại cảnh), nhưng họ có thể điều khiển độ cao, tốc độ và hướng bay để tránh bão.

Tư duy này tổng hợp 4 nguyên tắc trên: Bạn tập trung kiểm soát những gì trong tầm tay để lèo lái doanh nghiệp, thay vì ngồi im phỏng đoán thị trường sẽ ra sao.

Bảng so sánh: Khi nào dùng Tư duy nào?

Tiêu chí	Causation (Tư duy Nhân quả)	Effectuation (Tư duy Hiệu quả)
Bối cảnh áp dụng	Môi trường ổn định, dễ dự đoán.	Môi trường biến động (VUCA), khó dự đoán.
Điểm xuất phát	Mục tiêu (Goal-driven).	Phương tiện/Nguồn lực (Means-driven).
Thái độ với rủi ro	Phân tích để tránh rủi ro.	Chấp nhận mức lỗ cho phép (Affordable Loss).
Thái độ với người ngoài	Phân tích đối thủ cạnh tranh (Competitive).	Tìm kiếm đối tác hợp tác (Co-creative).
Thái độ với bất ngờ	Tránh né (“Lệch kế hoạch là xấu”).	Tận dụng (“Biến chanh thành nước chanh”).
Logic cốt lõi	Dự đoán tương lai.	Kiểm soát hiện tại để tạo ra tương lai.

Kết luận

Khởi nghiệp không phải là một bài toán giải đố (nơi đáp án đã có sẵn, chỉ cần tìm ra). Khởi nghiệp là quá trình sáng tạo một tác phẩm nghệ thuật (nơi đáp án chưa từng tồn tại).

Nếu bạn đang làm việc cho một tập đoàn lớn với dữ liệu lịch sử dày đặc, hãy dùng Causation.

Nhưng nếu bạn đang bắt đầu hành trình khởi nghiệp đầy chông gai, hãy trang bị tư duy Effectuation. Hãy bắt đầu từ việc bạn là ai, chấp nhận một mức rủi ro nhỏ, và biến mọi bất ngờ thành cơ hội.