So sánh MES và SCADA: Doanh nghiệp sản xuất nên chọn hệ thống nào?

Last updated on 27 February, 2026

Trong quá trình chuyển đổi số sản xuất, nhiều doanh nghiệp thường đặt câu hỏi: nên đầu tư MES hay SCADA, hay cả hai? Trên thực tế, đây là hai hệ thống hoàn toàn khác nhau về bản chất, mục tiêu và phạm vi ứng dụng. Tuy nhiên, do cùng xuất hiện trong môi trường nhà máy và đều liên quan đến dữ liệu sản xuất, MES và SCADA thường bị nhầm lẫn.

Bài viết này sẽ phân tích chuyên sâu để giúp doanh nghiệp hiểu rõ sự khác biệt khi so sánh MES và SCADA, từ đó đưa ra quyết định phù hợp với mô hình vận hành và mục tiêu phát triển.

Tổng quan về SCADA trong nhà máy

SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) là hệ thống giám sát và thu thập dữ liệu từ thiết bị sản xuất. SCADA hoạt động ở cấp độ điều khiển kỹ thuật, kết nối trực tiếp với PLC, cảm biến và máy móc để ghi nhận thông số như nhiệt độ, áp suất, tốc độ, trạng thái hoạt động và cảnh báo sự cố.

Mục tiêu chính của SCADA là đảm bảo thiết bị vận hành ổn định, an toàn và theo đúng thông số kỹ thuật. Khi có sự cố như quá tải, mất áp hoặc lỗi thiết bị, SCADA sẽ phát cảnh báo để kỹ sư xử lý kịp thời.

Có thể hiểu rằng SCADA tập trung vào “máy móc đang hoạt động như thế nào”.

Tổng quan về MES trong sản xuất

MES (Manufacturing Execution System) là hệ thống điều hành sản xuất, quản lý toàn bộ quy trình từ khi nhận lệnh sản xuất đến khi hoàn thành sản phẩm. MES không chỉ ghi nhận dữ liệu máy móc mà còn quản lý lệnh sản xuất, theo dõi tiến độ, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tính toán hiệu suất.

Nếu SCADA trả lời câu hỏi “máy đang hoạt động ra sao”, thì MES trả lời câu hỏi “sản xuất đang diễn ra như thế nào và có đạt mục tiêu kinh doanh hay không”.

MES hoạt động ở tầng cao hơn SCADA trong mô hình tự động hóa nhà máy, nằm giữa ERP và hệ thống điều khiển thiết bị.

So sánh MES và SCADA về mục tiêu sử dụng

Khi so sánh MES và SCADA, điểm khác biệt đầu tiên nằm ở mục tiêu. SCADA tập trung vào giám sát kỹ thuật và điều khiển thiết bị theo thời gian thực. MES tập trung vào quản lý vận hành sản xuất và tối ưu hiệu suất tổng thể.

SCADA giúp đảm bảo dây chuyền không bị gián đoạn do lỗi kỹ thuật. MES giúp đảm bảo đơn hàng hoàn thành đúng tiến độ, đúng chất lượng và tối ưu chi phí.

Do đó, hai hệ thống không thay thế nhau mà phục vụ hai mục tiêu khác nhau trong cùng một môi trường sản xuất.

So sánh MES và SCADA về phạm vi dữ liệu

SCADA thu thập dữ liệu ở cấp độ tín hiệu và thông số kỹ thuật. Ví dụ như nhiệt độ lò nung là bao nhiêu, motor đang quay ở tốc độ nào, máy có đang chạy hay dừng.

Trong khi đó, MES sử dụng dữ liệu từ SCADA và bổ sung thêm dữ liệu nghiệp vụ như mã lệnh sản xuất, ca làm việc, sản lượng đạt, sản lượng lỗi, nguyên nhân dừng máy và thông tin nhân sự.

Khi so sánh MES và SCADA về dữ liệu, có thể thấy SCADA cung cấp dữ liệu thô, còn MES chuyển dữ liệu đó thành thông tin quản trị.

So sánh MES và SCADA về vai trò trong mô hình tự động hóa

Trong mô hình phân tầng ISA-95, SCADA nằm ở tầng điều khiển và giám sát (Level 2), còn MES nằm ở tầng điều hành sản xuất (Level 3). ERP nằm ở tầng quản trị doanh nghiệp (Level 4).

Điều này cho thấy khi so sánh MES và SCADA, chúng không cạnh tranh mà bổ trợ cho nhau. SCADA đảm bảo dữ liệu chính xác từ thiết bị, MES sử dụng dữ liệu đó để tối ưu vận hành và kết nối lên ERP.

Một nhà máy hiện đại thường triển khai cả hai hệ thống để tạo thành chuỗi quản lý khép kín.

So sánh MES và SCADA về khả năng kiểm soát chất lượng

SCADA có thể cảnh báo khi thông số vượt ngưỡng kỹ thuật, nhưng không quản lý quy trình kiểm tra chất lượng theo từng lệnh sản xuất. MES cho phép thiết lập quy trình kiểm tra, ghi nhận kết quả theo từng lô sản xuất và truy xuất nguồn gốc khi có sự cố.

Trong ngành thực phẩm, dược phẩm hoặc ô tô, yêu cầu truy xuất nguồn gốc là bắt buộc. Khi so sánh MES và SCADA trong bối cảnh này, MES rõ ràng đóng vai trò quan trọng hơn ở góc độ quản trị chất lượng.

So sánh MES và SCADA về tối ưu hiệu suất OEE

SCADA ghi nhận thời gian máy chạy và dừng. Tuy nhiên, để tính toán OEE đầy đủ cần thêm dữ liệu về sản lượng đạt, sản lượng lỗi và kế hoạch sản xuất.

MES tổng hợp toàn bộ dữ liệu này để tính toán OEE chính xác và phân tích nguyên nhân tổn thất. Do đó, khi doanh nghiệp đặt mục tiêu nâng cao hiệu suất sản xuất, MES sẽ đóng vai trò chiến lược hơn.

Khi nào nên triển khai SCADA?

Doanh nghiệp nên triển khai SCADA khi cần giám sát và điều khiển thiết bị theo thời gian thực, đặc biệt trong môi trường có nhiều quy trình tự động phức tạp như nhà máy điện, xi măng, hóa chất hoặc xử lý nước.

SCADA phù hợp khi mục tiêu chính là đảm bảo an toàn vận hành và ổn định kỹ thuật.

Khi nào nên triển khai MES?

Doanh nghiệp nên triển khai MES khi cần quản lý lệnh sản xuất chi tiết, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tối ưu hiệu suất vận hành.

MES đặc biệt phù hợp với nhà máy có nhiều mã sản phẩm, nhiều công đoạn và yêu cầu báo cáo quản trị chính xác theo thời gian thực.

Có nên chọn MES hay SCADA?

Câu hỏi khi so sánh MES và SCADA không nên là “chọn cái nào”, mà nên là “cần hệ thống nào để đạt mục tiêu hiện tại”.

Nếu nhà máy chưa có hệ thống giám sát thiết bị, SCADA là bước khởi đầu quan trọng. Nếu doanh nghiệp đã có SCADA nhưng thiếu khả năng quản trị sản xuất và phân tích hiệu suất, MES là bước tiếp theo cần đầu tư.

Trong chiến lược chuyển đổi số dài hạn, việc tích hợp SCADA và MES sẽ tạo thành nền tảng nhà máy thông minh, nơi dữ liệu được thu thập chính xác và được khai thác hiệu quả cho mục tiêu kinh doanh.

Kết luận

So sánh MES và SCADA cho thấy hai hệ thống này khác nhau về mục tiêu, phạm vi và vai trò trong nhà máy. SCADA tập trung vào giám sát thiết bị, còn MES tập trung vào quản trị sản xuất. Chúng không thay thế nhau mà bổ trợ lẫn nhau trong hành trình chuyển đổi số.

Doanh nghiệp sản xuất muốn nâng cao năng lực cạnh tranh cần hiểu rõ vị trí của từng hệ thống trong mô hình vận hành. Việc đầu tư đúng công nghệ, đúng thời điểm sẽ giúp tối ưu chi phí, tăng hiệu suất và đảm bảo chất lượng sản phẩm trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt.